PSYCHOLOGIA EUROPEJSKA W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM

PREZENTACJA KONFERENCJI

Nasza II-ga Międzynarodowa Konferencja Psychologia europejska w okresie międzywojennym wychodzi wszakże naprzeciw tym, którzy historią psychologii są zainteresowani. Rzeczywiście i w sposób kwalifikowany. Obchody 100-rocznicy założenia przez Wilhelma Wundta w Lipsku Laboratorium Psychologicznego, wyzwoliły w krajach zachodnich zainteresowanie historią psychologii na skalę wykraczającą daleko poza dotychczasowe ramy. Zarówno pod względem ilościowym, jak i merytorycznym. Odpowiadając na to nowe zapotrzebowanie, psychologowie przygotowali i opublikowali cały szereg prac, które w sposób nowy i bardziej dociekliwy ukazywały psychologię tego okresu, kiedy stawała się ona nauką empiryczną i eksperymentalną. Korzystano przy tym z dokumentów zapomnianych, które ujawniano w wyniku rozległych studiów archiwalnych. Pisano teraz na nowo, ale już inaczej: o szkołach psychologicznych, o konkretnych psychologach, a także o teoretycznych problemach oraz praktycznych zadaniach psychologii. Ze szczególną dociekliwością ukazywano te momenty i sytuacje, kiedy przestrzeń badań psychologicznych zaczynała się rozciągać poza granice wyznaczone murami psychologicznego laboratorium. W sposób precyzyjny pokazywano kiedy i z jakich powodów w jej obrębie znalazły się zagadnienia ważne dla życia społecznego, politycznego, ale także dla zadowolenia z życia konkretnych jednostek ludzkich. Przemiany polityczne przełomu lat 80-tych i 90-tych umożliwiły swobodę badań naukowych także w innych krajach europejskich. Również w psychologii nastąpiła zmiana zainteresowań naukowych. Zaczęto szukać swoich własnych tożsamości, zaczęto zastanawiać się nad korzeniami własnych poglądów, co więcej: próbowano je na nowo artykułować. Miejsce kolektywizmu zajął teraz indywidualizm, a z zainteresowaniem osobowością zaczęło rywalizować zainteresowanie osobą ludzką - wyróżnianą i artykułowaną w różnych kontekstach filozoficznych.

W ten sposób rozwój i postępy nauki przypomniały o jej korzeniach oraz zapomnianych filiacjach. Związki psychologii z filozofią, których nie należy sobie wyobrażać jako prostych zależności, stały się na nowo widoczne i ukazywały się jako bardziej różnorodne i skomplikowane niż te, które wcześniej ograniczano do obowiązującej konwencji ideologicznej. Wiadomo, że Wilhelm Wundt zdecydowanie opowiadał się za utrzymaniem. związków filozofii z psychologią, wszakże przy zachowaniu całkowitej odrębności i specyfiki psychologii, jako nauki empirycznej. W tym kontekście konkretna filozofia stawała się swoistą meta-teorią i dostarczała psychologii podstaw teoriopoznawczych i metodologicznych.

Przykładem takich bliskich oraz konstruktywnych kontaktów psychologów z filozofią mogą być tacy uczeni jak Karl Bühler albo Kurt Lewin. Znaczenie tego rodzaju związków jest w kontekście europejskiej tradycji intelektualnej oczywiste, Wyznaczyła ona bowiem w swojej kulturze filozofii oraz nauce odrębne miejsca, ale nie traktowała ich jako dyscyplin antagonistycznych. Zrozumienie sensu, wartości oraz możliwości wykorzystania w psychologii poglądów dwóch właśnie wymienionych psychologów (K. Bühler, K. Lewin) możliwe jest tylko wtedy, kiedy uwzględnimy - obok kilku innych - ich wyjściowe założenia teoriopoznawcze oraz metodologiczne. To właśnie one nadają ich koncepcjom sens: swoisty rozmach, dynamikę, głębię i ciągle jeszcze, aktualność. Owszem, ale nie tylko. Właściwie wszystko, co się działo w psychologii okresu międzywojennego miało dotychczas niespotykany rozmach, dynamikę i głębię. A ich aktualność zauważyć może każdy, kto się nimi nieco bliżej zainteresuje.

Druga Konferencja poświęcona Psychologii europejskiej w okresie międzywojennym ma stanowić kontynuację tej pierwszej, przy jednoczesnym poszerzeniu oraz pogłębieniu poruszanej problematyki. Takie były sugestie i życzenia uczestników naszej I Konferencji z roku 2009. Z niewątpliwym zadowoleniem przyjęliśmy do wiadomości to, że podwoiła się liczba referentów, którzy chcą wzbogacić program Konferencji. Okoliczność ta zmusiła organizatorów do, po części tylko, arbitralnego wyłonienia grup tematycznych. Poszerzenie i pogłębienie tematyki obecnej Konferencji ma źródło nie tylko w treściach i dyskusjach poprzedniej Konferencji. Niewątpliwie było tak, że dzieło, myśl i osoba Kurta Lewina zaprezentowane wówczas w dwóch referatach, spotkały się ze szczególnym zainteresowaniem, ale jednak nie zaspokoiły jeszcze ciekawości uczestników. Okazało się też, że „problematyka lewinowska” cieszy się nieustannie dużym zainteresowaniem i jest w krajach Unii Europejskiej przedmiotem sporej liczby aktualnych badań. Okoliczność ta umożliwiła umieszczenie w programie II Konferencji ośmiu referatów poświęconych dziełom i teoretycznym podstawom poglądów Kurta Lewina, przygotowanych przez autorów z trzech różnych krajów . Zostaną one zgrupowane w odrębnej sesji, którą opatrzyliśmy tytułem: Kurt Lewin. Przewidujemy także, że te właśnie referaty zostaną opublikowane w osobnym tomie wzbogaconym polskimi tłumaczeniami wybranych, w języku polskim dotychczas niedostępnych, kilku oryginalnych, szczególnie charakterystycznych, prac Kurta Lewina.

Zainicjowane podczas I Konferencji dyskusje oraz spontaniczne, badawcze, zainteresowania referentów doprowadziły do wyodrębnienia dalszych grup tematycznych. Jedną z nich można uznać za próbę rekonesansu tych rubieży, które rozciągają się na pograniczu psychologii oraz filozofii. Przede wszystkim dwa tematy skoncentrowały na sobie uwagę. Są to metoda oraz osobowość. Każdy z nich, stosownie do kontekstów sytuacyjnych, ukazuje nam coraz to inne oblicze i skłania do odmiennych refleksji. Ich wielostronność, coraz to inne barwy i ukryte sprzeczności ukazuje pięć referatów, które razem tworzą osobną grupę tematyczną, którą nazwaliśmy: Z pogranicza filozofii i metodologii badań psychologicznych. Również w ramach tej sesji referaty wygłoszą uczeni z trzech różnych krajów.

Podczas I Konferencji w roku 2009 wygłoszono trzy referaty, które ukazały w Polsce niemal zupełnie nieznane fragmenty tragicznych powikłań losów oraz przykłady uzależnienia i podporządkowania się części niemieckich psychologów nazistowskiej „władzy”. Otwartość i krytycyzm referentów wzmogły zainteresowanie tą - w Polsce jeszcze mało i tylko powierzchownie znaną - problematyką. W programie II Konferencji znajdzie się sześć nowych opracowań na temat sytuacji i sposobów zachowania się konkretnych psychologów wobec totalitarnej władzy. Przedstawione w kolejnych referatach postaci psychologów obejmują szerokie spectrum możliwych relacji. Od uległości aż do sprzeciwu. Prof. Theo Herrmann zaproponował dla tej grupy referatów tytuł: Złamane życiorysy. Jest to dobre określenie. Tak można o nich powiedzieć, szczególnie wówczas, kiedy jednocześnie uświadomimy sobie, niszczycielską siłę totalitaryzmu oraz ograniczoną odporność ludzkiej psychiki.

Kolejną grupę referatów opatrzyliśmy tytułem: Zagubione wątki, zapomniane nazwiska. Są to opracowania, które dotyczą pionierskich lat polskiej psychologii. Nie były to jednak wyłącznie lata nauki, chociaż właśnie one decydowały o późniejszych, teoretycznych preferencjach. Jest rzeczą godną przypomnienia to, że jeszcze przed odzyskaniem państwowej samodzielności, polscy psychologowie pozostawili w dorobku swojej nauki trwały ślad. Jedni jeszcze w obszarze języka niemieckiego (W.Heinrich, Zurych), inni już w obszarze języka polskiego (K. Twardowski , Lwów). W okresie panowania w Polsce komunizmu, ich nazwiska okrył kurz zapomnienia, a z psychologii - jako nauki - relegowano zarówno proponowane przez nich tematy badań, jak i sposoby ich badania. Wartość tych sześciu referatów, które wyodrębniliśmy jako grupę tematyczną, polega głównie na tym, że ujawniają one rozległy obszar problemów, które jako takie nie były dotychczas ani dostrzegane, ani też badane.

Organizatorów Konferencji cieszy wzrost zainteresowania historią psychologii w okresie międzywojennym. Zdajemy sobie bowiem sprawę z tego, że to właśnie ona dostarcza materiału, który jest nieodzownym elementem tworzenia - przekształcania i doskonalenia - poczucia zawodowej tożsamości. To ostatnie, wbrew pozorom, nie jest sztywnym mechanizmem, ale plastyczną strukturą, którą każdy z psychologów, pod wpływem własnych doświadczeń oraz w odpowiedzi na zapotrzebowanie „naszego czasu”, ciągle na nowo kreuje. Można sądzić, że takie, na solidnej refleksji zbudowane, poczucie zawodowej tożsamości, jest bodaj najważniejszym źródłem zadowolenia z wszelkich rodzajów aktywności zawodowej.

Dodać należy, że zespół 25 referentów, którzy zadeklarowali swój udział w II Międzynarodowej Konferencji Psychologia Europejska w okresie międzywojennym, tworzą przedstawiciele czterech krajów europejskich. Na podkreślenie zasługuje przy tym fakt, że zgłoszone na Konferencję referaty opracowano w oparciu o wyniki badań, które zostały zaprojektowane i zrealizowane z zamiarem zaprezentowania ich na naszej Konferencji. Jest to efekt przez organizatorów Konferencji nie planowany, ale tym lepiej świadczący o jej walorach. Sądzić należy, że to poznawcza ciekawość i poszukiwanie głębszego poczucia zawodowej tożsamości stały się czynnikami inspirującymi zainteresowanie tematyką naszej Konferencji. Zarówno w sensie recepcji, jak i naukowej eksploracji!

Dodajmy jeszcze, że gremium referentów, które niebawem zaprezentujemy, cechuje różnorodność - ale nie tylko pod względem narodowościowym. Jest to gremium bardzo zróżnicowane także pod względem wieku i życiowych doświadczeń. Jak chce - wielki historyk Mann - historię pisze dla siebie każde pokolenie na nowo. W ramach naszej Konferencji spotyka się kilka pokoleń, z których każde „pisze” dla siebie, swoją historię psychologii. Jest to okoliczność bardzo wartościowa. Chroni przed ideologizacją historii. Zaś każdemu z referentów oraz uczestników pozwala spojrzeć na historię psychologii z jego własnej perspektywy, w kontekście, w różnych sytuacjach zgromadzonych życiowych doświadczeń. Ich subiektywizm przy egzystencjalnej prawdzie i otwartości przyczyni się do lepszej interpretacji i zrozumienia tego co się wydarzyło, a kto wie, może i tego, co się wydarzyć musiało?

Program tej Konferencji powstał dzięki efektywnemu i przyjacielskiemu współdziałaniu wszystkich członków Komitetu Naukowego Konferencji. Wszystkim Kolegom chcę złożyć serdeczne podziękowanie za ich zaangażowanie i życzliwość. Równie serdeczne podziękowanie kieruję pod adresem Władz naszej Uczelni, a także Sekretarza Konferencji: Mgr Marzeny Godlewskiej.

Prof. Włodzisław Zeidler
Hohenwestedt /Antoniny, maj 2010.